Người Khơ-me ở Nam Bộ tổ chức đời sống quanh phum, sóc và ngôi chùa Phật giáo Nam tông. Chùa không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trường dạy chữ Khmer, thư viện lưu kinh lá buông, nơi cất giữ nhạc cụ ngũ âm và ghe ngo của cả cộng đồng.
Đây là trường hợp hữu ích khi giảng về quan hệ giữa tôn giáo và thiết chế xã hội: gần như mọi sinh hoạt văn hóa — lễ hội, âm nhạc, giáo dục, thể thao — đều đi qua một thiết chế duy nhất.
Trang phục
Trang phục Khơ-me chịu ảnh hưởng rõ của văn hóa Ấn Độ qua đường Phật giáo và vương quốc cổ: lối quấn vải thay vì cắt may, và sắc vàng cam của y phục nhà chùa.
-
Sampot
Tấm vải dài quấn quanh thân dưới, luồn giữa hai chân rồi giắt sau lưng.
-
Áo tằm vông
Áo bó sát, tay dài, cổ đứng, thường bằng lụa màu sẫm.
-
Sbai
Khăn choàng vắt chéo vai, dùng trong lễ và trong múa cung đình.
-
Mũ cưới Mokot
Mũ hình tháp nhọn dát kim tuyến, đội trong lễ cưới truyền thống.
Ẩm thực
Mắm bò hóc là nền vị của bếp Khơ-me Nam Bộ — cá đồng ủ muối lên men, dùng làm nước dùng, làm gia vị, làm món chính.
Lương thực chính Gạo tẻ
Bún nước lèo
Nước dùng nấu từ mắm bò hóc lọc trong, ăn với ngải bún và sả.
Mắm bò hóc (prahok)
Cá ủ muối nhiều tháng; nguyên liệu nền của phần lớn món mặn.
Cốm dẹp
Nếp non rang rồi giã dẹp, trộn dừa — gắn với lễ Ok Om Bok.
Bánh ống
Bột gạo pha lá dứa hấp trong ống tre, rắc dừa nạo.
Num chruk
Bánh nếp nhân đậu, gói lá chuối, dùng trong dịp lễ chùa.
Kỹ thuật chế biến: Ủ mắm lên men · hấp lá chuối · nướng ống tre · nấu nước lèo lọc trong
Âm nhạc & diễn xướng
Dàn nhạc ngũ âm gồm năm nhóm nhạc cụ theo năm chất liệu — đồng, sắt, gỗ, da, hơi — là dàn nhạc lễ đặc trưng, chỉ tấu trong khuôn viên chùa và lễ lớn.
Nhạc cụ
Ô nhạc cụ đã nối sẵn với trường audio trong
schema — có tệp ghi âm là phát được, không phải sửa giao diện.
Hình thức diễn xướng
Múa Rô băm · Sân khấu Dù kê · Múa Lăm thôn · Múa trống Chhay dăm
Ngôn ngữ & chữ viết
có chữ viết riêng
Chữ Khmer thuộc hệ chữ gốc Ấn Độ, được dạy trong các chùa Nam tông song song với chương trình phổ thông — chùa vừa là nơi tu hành vừa là trường học.
Nhà ở
Nhà ở là nhà đất vùng đồng bằng, nhưng công trình quan trọng nhất của phum sóc là ngôi chùa: mái nhiều tầng, đầu đao cong, tượng Kâyno và rắn Naga.
Tổ chức xã hội
Thân tộc
song hệ
Hôn nhân
Tính dòng cả bên cha lẫn bên mẹ. Sau cưới thường ở bên nhà vợ một thời gian rồi mới ra riêng.
Ghi chú
Nam giới thường xuất gia tu tập một thời gian như một nghi thức trưởng thành, sau đó có thể hoàn tục.
Lễ hội
-
Chôl Chnăm Thmây
Giữa tháng 4 dương lịch
Tết cổ truyền, kéo dài ba ngày, có lễ tắm Phật và đắp núi cát.
-
Sen Đôlta
Tháng 8-9 âm lịch
Lễ cúng ông bà, tưởng nhớ tổ tiên, tương tự lễ Vu Lan.
-
Ok Om Bok
Rằm tháng 10 âm lịch
Lễ cúng trăng, đút cốm dẹp, thả đèn nước và đua ghe ngo.
Nguồn tham khảo
- sách Tổng điều tra dân số và nhà ở 2019 — Tổng cục Thống kê
- bài báo Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — Bộ VHTTDL
- bảo tàng Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer, Trà Vinh
Schema bắt buộc mỗi dân tộc có ít nhất một nguồn — không thêm được bản ghi nếu bỏ trống.