Người Mường có vị trí đặc biệt trong dân tộc học Việt Nam: tiếng Mường và tiếng Việt tách ra từ một gốc chung tương đối muộn, nên so sánh hai ngôn ngữ này là cách phổ biến để dựng lại lịch sử tiếng Việt.
Mo Mường — áng sử thi dài hàng chục nghìn câu do thầy mo diễn xướng trong tang lễ — vừa là văn học truyền miệng vừa là nguồn tư liệu về vũ trụ quan cổ. Hồ sơ Mo Mường đang được xây dựng để trình UNESCO.
Trang phục
Toàn bộ giá trị thẩm mỹ của bộ nữ phục Mường dồn vào cạp váy — dải vải dệt hoa văn quấn quanh eo. Áo thì trơn, khăn thì trắng, chỉ cạp váy là rực rỡ.
-
Cạp váy
Dải dệt ba tầng hoa văn hình rồng, chim, hươu — được coi là đỉnh cao dệt Mường.
-
Áo pắn
Áo cánh ngắn màu trắng hoặc nâu, không trang trí, để tôn cạp váy.
-
Váy đen
Váy ống dài, may trơn, nối liền với cạp váy.
-
Khăn trắng
Khăn vuông đội đầu, gấp thành dải ngang trán.
Ẩm thực
Ẩm thực Mường gần với vùng đồng bằng hơn các dân tộc vùng cao, nhưng giữ lối nấu ống tre và vị chua chát từ lá rừng.
Lương thực chính Gạo nếp
Cơm lam
Gạo nếp nướng trong ống tre non, ăn với muối vừng.
Thịt trâu lá lồm
Thịt trâu nấu với lá lồm chua, món tiếp khách quan trọng.
Chả rau đáu
Thịt băm gói lá rau đáu, nướng hoặc hấp — món thuốc trong bữa ăn.
Rượu cần
Ủ trong chum bằng men lá, uống chung bằng cần tre trong lễ hội.
Cá đồ
Cá suối đồ với lá thơm, giữ được nhiều ngày.
Kỹ thuật chế biến: Nấu ống tre · đồ chõ · ủ men lá · muối chua
Âm nhạc & diễn xướng
Cồng chiêng Mường khác Tây Nguyên ở chỗ dàn chiêng do phụ nữ đánh, mỗi người một chiếc, đi thành hàng — gọi là chiêng sắc bùa, dùng để chúc Tết từng nhà.
Nhạc cụ
Ô nhạc cụ đã nối sẵn với trường audio trong
schema — có tệp ghi âm là phát được, không phải sửa giao diện.
Hình thức diễn xướng
Sắc bùa · Hát đúm · Hát ví · Mo Mường
Ngôn ngữ & chữ viết
dùng chữ Latinh
Tiếng Mường và tiếng Việt cùng thuộc nhóm Việt-Mường, tách ra tương đối muộn. Bộ chữ Mường trên cơ sở chữ Latinh được tỉnh Hòa Bình ban hành năm 2016.
Nhà ở
Nhà sàn Mường bốn mái, cầu thang lẻ bậc, cửa voóng nhìn ra phía trước. Bố trí trong nhà phân định rõ chỗ của khách, của chủ và của phụ nữ.
Tổ chức xã hội
Thân tộc
phụ hệ
Hôn nhân
Hôn nhân một vợ một chồng, cư trú bên nhà chồng; lễ cưới qua nhiều bước dạm, hỏi, cưới.
Ghi chú
Xã hội Mường truyền thống tổ chức theo chế độ nhà lang — dòng họ quý tộc cai quản từng mường, tồn tại đến giữa thế kỷ XX.
Lễ hội
-
Khai hạ Mường Bi
Mùng 7-8 tháng Giêng
Lễ xuống đồng mở đầu năm sản xuất, lớn nhất của người Mường Hòa Bình.
-
Lễ hội Cồng chiêng
Đầu xuân
Hàng trăm chiêng cùng tấu, kết hợp rước và diễn xướng sắc bùa.
-
Lễ mát nhà
Tháng 4 hoặc tháng 7 âm lịch
Nghi lễ cầu bình an cho gia đình, do thầy mo chủ trì.
Nguồn tham khảo
- sách Tổng điều tra dân số và nhà ở 2019 — Tổng cục Thống kê
- bài báo Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — Bộ VHTTDL
- bảo tàng Bảo tàng Không gian văn hóa Mường, Hòa Bình
Schema bắt buộc mỗi dân tộc có ít nhất một nguồn — không thêm được bản ghi nếu bỏ trống.